
انتشارات خیام یکی از مهمترین دستاوردهای فرهنگی کتال نژند بود. او در زمانی به نشر کتاب توجه کرد که چاپ و پخش آثار فرهنگی در افغانستان با محدودیتهای اقتصادی، فنی و اجتماعی روبهرو بود و بسیاری از نویسندگان برای رساندن صدای خود به جامعه نیازمند پشتیبانی بودند.
بنیانگذاری این انتشارات نشان میدهد که کتال نژند فرهنگ را تنها در سطح گفتار دوست نداشت، بلکه برای آن ساختار و زمینه عملی فراهم میکرد. او میدانست که بدون چاپ کتاب، بسیاری از اندیشهها در دستنوشتهها باقی میمانند و فرصت اثرگذاری اجتماعی را از دست میدهند.
انتشارات خیام به مرکزی برای اعتماد فرهنگیان، پژوهشگران و اهل قلم تبدیل شد. نشر آثار گوناگون در حوزههای شعر، پژوهش، فرهنگ و تاریخ، نشاندهنده نگاه باز کتال نژند به جهان اندیشه و ضرورت تنوع در فضای فرهنگی بود.
کار نشر برای او فعالیتی تجارتی صرف نبود؛ رسالتی فرهنگی بود. او نشر کتاب را راهی برای گسترش آگاهی، تقویت زبان فارسیدری، حمایت از نویسندگان و ایجاد دسترسی بیشتر جامعه به دانش میدانست.
امروز وقتی از میراث انتشارات خیام سخن میگوییم، از یک نام تجاری یاد نمیکنیم؛ از یک تجربه فرهنگی یاد میکنیم که پشت آن اراده، درد اجتماعی و باور به آینده قرار داشت. این میراث هنوز میتواند الهامبخش کسانی باشد که میخواهند فرهنگ نشر در افغانستان را زنده و فعال نگه دارند.
در جامعهای که بسیاری از آثار ارزشمند به دلیل نبود امکانات نشر از میان میروند، کار یک ناشر فرهنگی اهمیت تاریخی پیدا میکند. انتشارات خیام تنها محل چاپ کتاب نبود؛ پلی بود میان نویسنده و خواننده، میان اندیشه و جامعه، و میان حافظه فردی و حافظه عمومی.
کتال نژند با این کار نشان داد که نشر، خود یک نوع نهادسازی فرهنگی است. هر کتابی که با دقت چاپ میشود، هر نویسندهای که فرصت معرفی مییابد و هر خوانندهای که به متن دسترسی پیدا میکند، بخشی از شبکه آگاهی جامعه را نیرومندتر میسازد.
امروز بازنگری در میراث انتشارات خیام میتواند یک پروژه مهم باشد. گردآوری فهرست آثار، معرفی نویسندگان چاپشده، مستندسازی نقش این انتشارات و دیجیتالسازی کتابهای مهم، میتواند نام کتال نژند را با کار عملی و قابل استفاده برای نسل جدید پیوند دهد.